EEN MAN STAAT in een ruimte die op een opgeruimde zolder lijkt. Geen decor, geen uitleg. Alleen een paar deuren die tegen een muur leunen.
Een zware balk snijdt het beeld vertikaal in twee: links donker, rechts lichter. Achteraan, in het donkere deel, tekent zich een trap af die naar een hoger niveau leidt, maar die volledig in de schaduw verdwijnt.

Wat mij opvalt, is de rust van het beeld. De man draagt een das en een net pak – niet meteen de kledij die je met een zolder associeert. Hij kijkt niet naar de camera. Er wordt niets uitgelegd, niets gevraagd. Als kijker bouw je geen contact op met de man.

De man is Otto Frank (1889–1980), de vader van Anne Frank. Hij is de enige van het gezin die de Holocaust overleefde. Hij staat op de zolder van het Achterhuis in Amsterdam, waar de familie Frank tijdens de oorlog ondergedoken leefde. De foto werd genomen vlak voordat het Anne Frank Huis zijn deuren voor bezoekers opende.

Wanneer ik naar de foto kijk, denk ik aan wat ontbreekt. Otto Frank staat alleen in het Achterhuis, op een plek die onvermijdelijk herinnert aan de acht onderduikers die er ooit verborgen zaten. Na de oorlog zette hij zich in voor de publicatie van Annes dagboek en voor het bewaren van haar nalatenschap. Daardoor bleef haar stem hoorbaar, lang nadat zijzelf tot zwijgen was gebracht.

De Franse filosoof Paul Ricœur beschrijft hoe na een historische breuk – oorlog, genocide – de centrale vraag verschuift. Niet langer: wat had ik moeten doen? maar: wat moet ik dragen nu het onherstelbare gebeurd is? 
Otto Frank lijkt mij iemand die precies in die vraag is blijven staan. Hij is geen rechter en geen histroicus. Hij wil niet in de plaats van Anne spreken. Hij maakte haar dagboek ook niet tot zijn eigen verhaal. Hij bewaarde het, gaf het uit en zorgde ervoor dat haar stem kon blijven klinken. Dat lijkt weinig, maar misschien is het juist veel. Hij blijft absoluut trouw aan wat niet verloren mag gaan. Ricœur spreekt in dat verband over la juste mémoire: een herinnering die recht probeert te doen aan wat geweest is zonder het naar zich toe te trekken. 
Otto Frank is een overblijver. Hij blijft. En hij draagt. 
Ricœur noemt zo iemand een fundamenteel morele figuur.

Zijn houding doet denken aan wat Nadjezjda Mandelstam (1899–1980) deed voor haar man, de dichter Osip Mandelstam (1891–1938), die onder Stalin omkwam in een goelagkamp. Ook zij sprak niet in zijn plaats. Ze bewaarde wat anders verloren zou zijn gegaan. Zijn gedichten kende ze woord voor woord uit het hoofd, vaak met gevaar voor eigen leven. Niet om er zelf belangrijker door te worden, maar omdat iemand het moest doen.

Tussen Otto Frank en Nadjezjda Mandelstam bestaan uiteraard grote verschillen. Toch delen ze iets. Geen van beiden trok het verleden naar zich toe. Ze maakten zich niet groter dan het verhaal dat ze bewaarden. Hun rol was bescheidener, maar misschien juist daarom zo uitzonderlijk: ervoor zorgen dat een stem niet verloren ging. Ze belichamen wat je de ethiek van de overblijver zou kunnen noemen. Niet: ik vertel het verhaal, maar: ik zorg ervoor dat het blijft bestaan. In beide gevallen is de kern niet expressie, maar trouw. Hun handelen weigert het lijden van de ander om te zetten in betekenis of erger nog: in kapitaal. Getuigenis wordt zo geen daad van uitleg, maar van zorg.
 

Opvallend is dat bezoekers de zolder zelf niet kunnen betreden. Ze blijft afgesloten. Misschien is dat niet toevallig. Niet alles hoeft zichtbaar gemaakt te worden. 
Op de foto staat Otto Frank niet als eigenaar van het dagboek of van het verhaal. Hij lijkt eerder iemand die erover waakt. Dat past ook bij wat hij na de oorlog gedaan heeft. Hij heeft Anne niet vervangen. Hij heeft haar niet uitgelegd. Hij heeft ervoor gezorgd dat haar woorden gelezen konden blijven worden.

Misschien is dat uiteindelijk wat deze foto toont. Geen overwinning op het verleden. Geen verzoening. Alleen iemand die aanwezig blijft op een plek waar de afwezigen voortdurend aanwezig zijn. Hij belichaamt geen uitweg uit de duisternis, maar een menselijke aanwezigheid in de duisternis. Herinnering is hier geen bezit en geen monument, maar een kwetsbare beweging: een stap in de schaduw, genomen namens wie zelf niet meer kan stappen.

 

<< XXXV - Jean-Baptiste Tournassoud  |  XXXVII Robert Frank >>
 

Nog even dit

De toelichting bij mijn ‘fotoboek’ vind je in Kijken naar foto’s.

 

Ik schreef mijn teksten met ondersteuning van ChatGPT bij herformulering en redactionele feedback. Inhoud, argumentatie en eindversie zijn van mij. 
AI-transparantie: AI-2: Taalredactie + suggesties voor formulering
GPTZero-score: 94% human. ‘We are highly confident this text is entirely human.’