DE ONLANGS overleden Italiaanse fotograaf Mimmo Jodice (1934-2025) was gefascineerd door oudheid, herinnering en oorsprong. In de jaren tachtig en negentig begon hij aan een fotografische zoektocht naar de wortels van zijn eigen cultuur. Geen archeologische documentatie, maar een persoonlijk onderzoek naar het verleden in het heden: hoe de antieke wereld vandaag nog altijd aanwezig blijft in onze blik.
Jodice was Napolitaan. Wie Napels zegt, denkt Vesuvius. Wie Vesuvius zegt, denkt Pompeï en Herculaneum. De foto toont de Amazzone da Ercolano, een beschilderde marmeren kop met nog sporen van kleur op het steen, opgegraven in Herculaneum, bewaard in het Museo Archeologico Nazionale di Napoli.
Toen ik haar voor het eerst zag, was ik totaal van de kaart: dat oog keek terug. Is dit echt? Is dit geschilderde oog een hedendaagse toevoeging? Of kijkt hier werkelijk iets uit de oudheid ons aan?
Dat gezicht komt ergens vandaan. Herculaneum was niet Rome, maar wel Romeinse wereld: een intiem Rome van mensen, huizen, tuinen, kamers, beelden. Door Jodice wordt de antieke sculptuur geen museumstuk, maar een overlevende van de tijd. In deze foto kijkt Rome ons niet aan als macht, maar als gehavend overblijfsel. Het gezicht is geschonden, één oog bijna uitgewist, het andere nog open. Alsof de oudheid ons blijft aankijken door haar beschadiging heen. Wat de Vesuvius begroef, werd niet vernietigd maar bewaard als wonde, zichtbaar in steen.
Dat beschadigde gezicht, dat weigert te verdwijnen, raakt precies aan wat Christine Gruwez in De wonde en het recht op kwetsbaarheid onderzoekt: een wonde is niet iets wat zo snel mogelijk moet verdwijnen. Een wonde maakt kwetsbaarheid zichtbaar. Wat heel leek, blijkt breekbaar. Wie de kwetsbaarheid erkent, in zichzelf en in de ander, leert de ander zien. Daar, in die gedeelde kwetsbaarheid, kan nabijheid ontstaan.
“Lijden is een bepaalde klank in de wereld”
Achter Gruwez’ pleidooi schuilt een eenvoudige maar radicale gedachte: ieder mens is blootgesteld aan verlies, afhankelijkheid en pijn. We lijden weliswaar niet allemaal op dezelfde manier, en zeker niet onder dezelfde omstandigheden, maar we delen het vermogen om geraakt te worden. Daarin kunnen we elkaar ontmoeten. Voor Gruwez worden we pas tijdgenoten wanneer we de kwetsbaarheid van onszelf en van de ander erkennen. Niet de kalender maakt ons tot tijdgenoten, maar de gedeelde ervaring van eindigheid, afhankelijkheid en lijden. “Lijden is een bepaalde klank in de wereld”, citeert ze Beuys (p. 91). Misschien moeten we het opnieuw meer over ons lijden hebben.
De Amazone van Herculaneum kijkt niet alleen terug naar Rome. Zij kijkt ook en vooral naar ons. Haar wonde is niet alleen een teken van beschadiging, maar ook van verbondenheid. Zij herinnert ons eraan dat geen enkel lichaam volledig op zichzelf bestaat. Wat lijdt, is niet afgesloten; het roept een ander op.
De Amazone en wij leven niet in hetzelfde tijdsgewricht. En toch worden wij, zo luidt de stelling, tijdgenoten, precies dankzij haar wonde. Niet ondanks, maar dankzij haar kwetsbaarheid. Zij kijkt ons aan vanuit een andere tijd, en maakt ons bewust van wat wij met haar delen.
Hier komt Jodice dicht bij Cesare Pavese, die in zijn gedicht De dood zal komen en jouw ogen hebben (1950) schreef dat de dood niet verschijnt als een vreemd monster, maar met de ogen van iemand die ons nabij is. Jodice fotografeert de dood niet als het einde van aanwezigheid. De oudheid kijkt ons aan. Het gezicht is verminkt door de tijd. Eén oog lijkt bijna uitgewist, maar juist daardoor wordt de blik sterker. De Amazone spreekt juist dóór haar beschadiging. Haar wonde maakt haar niet betekenisloos, maar zichtbaar. En nabij.
Herculaneum is bedolven, het antieke Rome is voorbij, het marmer van de Amazone is beschadigd, en toch blijft er een oog dat ziet. De dood heeft hier inderdaad ogen: niet om ons te bedreigen, maar om ons eraan te herinneren dat een stenen blik het verleden niet laat zwijgen. Het kijkt en spreekt.
Nog even dit
Mimmo Jodice, Mediterranean, 1995, Aperture, 0893816124
Christine Gruwez, De wonde en het recht op kwetsbaarheid. Meditaties bij deze tijd, 2024, Via Libra, 978 90 77611 49 4
Een goede inleiding op het thema kwetsbaarheid: Leon Heuts, “Kwetsbaarheid is ons gedeelde lot”, in, Filosofie Magazine, 26 oktober 2016
Cesare Pavese, De dood Zal Komen En Jouw Ogen Hebben, 2003, De Bezige Bij, 9789023410249
Wil je meer weten over de archeologische context van het beeld zelf, lees dan de PDF van dit onderzoek. (nvpv: Engelstalig artikel, wordt onmiddellijk gedownload) Het gaat niet over dit Herculaneum-beeld, maar wel over een gelijkaardig hoofd van een Amazone dat zich in Londen bevindt. Het British Museum vermeldt dat deze kop één van meerdere Romeinse kopieën is naar een Grieks vijfde-eeuws model van een gewonde Amazone.
