DE ONLANGS overleden Italiaanse fotograaf Mimmo Jodice (1934-2025) was gefascineerd door oudheid, herinnering en oorsprong. In de jaren tachtig en negentig begon hij aan een fotografische zoektocht naar de wortels van zijn eigen cultuur. Geen archeologische documentatie, maar een persoonlijk onderzoek naar het verleden in het heden: hoe de antieke wereld blijft doorwerken in onze blik. Jodice was Napolitaan. Wie Napels zegt, denkt Vesuvius. Wie Vesuvius zegt, denkt Pompeï en Herculaneum.
Deze foto toont de Amazzone da Ercolano: een beschilderde marmeren kop uit Herculaneum, bewaard in Napels. Toen ik haar voor het eerst zag, was ik totaal van de kaart. Is dit echt? Is dit geschilderde oog een hedendaagse toevoeging? Of kijkt hier werkelijk iets uit de oudheid ons aan?
Herculaneum was niet Rome, maar wel Romeinse wereld: een intiem Rome van mensen, huizen, tuinen, kamers, beelden. De foto maakt bij mij nog altijd vele emoties en gedachten los. Door Jodice wordt de antieke sculptuur geen museumstuk, maar een overlevende van de tijd. In deze foto kijkt Rome ons niet aan als macht, maar als gehavend overblijfsel. Het gezicht is geschonden, één oog bijna uitgewist, het andere nog open. Alsof de oudheid ons blijft aankijken door haar beschadiging heen. Wat de Vesuvius begroef, werd niet vernietigd maar bewaard als wonde.
Precies daar raakt dit beeld aan wat Christine Gruwez in De wonde en het recht op kwetsbaarheid onderzoekt: een wonde is niet iets wat zo snel mogelijk moet verdwijnen. Een wonde maakt kwetsbaarheid zichtbaar. Wat heel leek, blijkt breekbaar. De pijn zegt ons dat we verwond werden. “Lijden is een klank in de wereld”, citeert ze Beuys (p. 91). Wie die kwetsbaarheid erkent, in zichzelf en in de ander, leert de ander zien. Daar kan werkelijke nabijheid ontstaan.
Dat vormt de basis van het denken van Judith Butler over kwetsbaarheid en rouw. Zij vertrekt van iets eenvoudigs en radicaals: ieder mens is blootgesteld aan verlies, afhankelijkheid en pijn. We lijden niet allemaal op dezelfde manier, en zeker niet onder dezelfde omstandigheden, maar het vermogen om geraakt te worden delen we. Daarin kunnen we elkaar ontmoeten. Misschien moeten we het opnieuw over ons lijden hebben.
De Amazone van Herculaneum kijkt daarom niet alleen terug naar Rome. Zij kijkt ook en vooral naar ons. Haar wonde is niet alleen een teken van beschadiging, maar ook van verbondenheid. Zij herinnert ons eraan dat geen enkel lichaam volledig op zichzelf bestaat. Wat lijdt, is niet afgesloten; het roept een ander op.
In De dood zal komen en jouw ogen hebben, het gedicht van Cesare Pavese, komt de dood niet als een vreemd monster, maar met de ogen van iemand die ons nabij is. Ook Jodice fotografeert de dood niet als afwezigheid. In zijn Amazzone da Ercolano kijkt de oudheid ons aan. Het gezicht is verminkt door de tijd, één oog lijkt bijna uitgewist, maar juist daardoor wordt de blik sterker. Herculaneum is bedolven, het antieke Rome is voorbij, het lichaam is gebroken, en toch blijft er een oog dat ziet.
De dood heeft hier inderdaad ogen: niet om ons te bedreigen, maar om ons eraan te herinneren dat het verleden niet zwijgt. Het kijkt en spreekt.
Nog even dit
Mimmo Jodice, Mediterranean, 1995, Aperture, 0893816124
Christine Gruwez, De wonde en het recht op kwetsbaarheid. Meditaties bij deze tijd, 2024, Via Libra, 978 90 77611 49 4
Judith Butler, Frames of war. When Is Life Grievable? 2016, VERS, 9781784782474
Een goede inleiding op het thema kwetsbaarheid: Leon Heuts, “Kwetsbaarheid is ons gedeelde lot”, in, Filosofie Magazine, 26 oktober 2016
Cesare Pavese, De dood Zal Komen En Jouw Ogen Hebben, 2003, De Bezige Bij, 9789023410249
Wil je meer weten over de archeologische context van het beeld zelf, lees dan de PDF van dit onderzoek. (nvpv: Engelstalig artikel, wordt onmiddellijk gedownload) Het gaat niet over dit Herculaneum-beeld, maar wel over een gelijkaardig hoofd van een Amazone dat zich in Londen bevindt. Het British Museum vermeldt dat deze kop één van meerdere Romeinse kopieën is naar een Grieks vijfde-eeuws model van een gewonde Amazone.
