Voor Christof Grootaers

 

MENSEN ZIJN eindige en kwetsbare wezens [1]. Anders dan andere levende wezens zijn mensen zich van die kwetsbaarheid bewust. Dat bewustzijn creëert een ruimte tussen wat mij overkomt en hoe ik daar in vrijheid op reageer. Zorg is een van de manieren waarop ik van die vrijheid gebruikmaak. Onverschilligheid overigens ook.

Omdat ik mij van mijn eigen kwetsbaarheid bewust ben, kan de kwetsbaarheid van anderen mij aanspreken en op mij een beroep doen. 
Een eenvoudig voorbeeld. Ik loop door een straat en ik zie een fietser hard vallen. Ik ken hem niet. Hij blijft op de grond liggen. Op dat ogenblik gebeurt er iets opvallends: zijn kwetsbaarheid laat mij niet onverschillig. Ik kies. Ik snel hem te hulp. 

Waarom doe ik dat? Niet omdat die hulp mij financieel beter zal maken. Niet omdat de fietser en ik een contract hebben. Niet omdat een wet mij daartoe verplicht.  

Zelfs al ken ik de fietser niet, ik herken in hem iets wat ook mij kan overkomen. Zijn kwetsbaarheid doet een beroep op mij. Dat is een beslissende stap. Mijn antwoord ligt niet vast: ik heb de keuze om de ander wel of niet aan zijn lot over te laten. 

Politiek begint waar een appèl een gezamenlijke antwoord oproept.

Dit appèl richt zich niet alleen tot mij. Ook andere mensen kunnen erdoor worden aangesproken. Zodra niet één maar meerdere mensen erkennen dat dit appèl ook hen aangaat, kan politiek ontstaan. Politiek begint waar de kwetsbaarheid van de ander niet langer alleen mij, maar meerdere mensen aangaat. Dit gedeelde besef roept een gezamenlijk antwoord op.  

Politiek is dan de ruimte waarin wij samen zoeken naar manieren om aan dat appèl recht te doen. Niet door één definitief antwoord te formuleren, maar door steeds opnieuw, in overleg met elkaar, te zoeken naar een samenleving waarin ieders kwetsbaarheid wordt erkend, gedragen en beschermd.

Volgens Erich Fromm is liefde het enige bevredigende antwoord (sane and satisfactory) op het probleem van de menselijke existentie. Vertaald naar de politiek zou je kunnen zeggen: zorg is het enig bevredigende antwoord op de gedeelde menselijke kwetsbaarheid [2].

Kwetsbaarheid beperkt zich uiteraard niet tot mensen. Ook dieren en ecosystemen kennen een precair bestaan [3]. Alle levende wezens streven ernaar hun bestaan te behouden. De mens onderscheidt zich doordat hij zich van die kwetsbaarheid bewust wordt en daardoor ook verantwoordelijkheid kan opnemen voor de kwetsbaarheid van anderen.

Dit inzicht verruimt de horizon van onze politieke zorg tot voorbij de mens. Zo wordt politiek de gezamenlijke zorg voor de gemeenschappelijke wereld: voor mensen, voor andere kwetsbare wezens en voor de voorwaarden die een waardig bestaan mogelijk maken.

Eerst is er kwetsbaarheid. Vervolgens word ik mij bewust van mijn eigen kwetsbaarheid én die van de ander. Dat bewustzijn opent de mogelijkheid om te antwoorden. Zodra meerdere mensen die verantwoordelijkheid samen opnemen, ontstaat politiek: de gezamenlijke zorg voor de wereld die wij delen.

Hoe die zorg gestalte krijgt, bespreek ik in een volgende bijdrage. 
 

Nog even dit

[1] In het Verzet wordt er regelmatig gesproken over de elementen van kwetsbaarheid. 
Zie onder meer mijn dubbel artikel waarmee ik Het Verzet startte:
Over mensenrechten – 1: de initia en Over mensenrechten – 2: I love people's faces
En de reeks over Eenzaamheid.
[2] Erich Fromm, Liefhebben, een kunst, een kunde, 2002 (1956), Bijleveld, 9061315417, p.151.
[3] Zie het artikel Over de wereld van de panter.