DE KLASSIEKE BOND-SCHURK, we kennen hem wel. Hij – ja, voorlopig is het nog altijd een man – is een miljardair, een uitvinder, een industrieel of een mediamagnaat, overigens nooit een verkozen politicus. Zijn middelen overstijgen die van vele staten en zijn ambities reiken meestal verder dan rijkdom. Hij wil geschiedenis maken.
Elon Musk lijkt zo uit een Bondfilm te zijn gestapt. Hij is tegelijk miljardair, uitvinder, industrieel en mediamagnaat. Hij staat aan het hoofd van Tesla, bezit met SpaceX een ruimtevaartbedrijf dat raketten lanceert, beheert via Starlink een wereldwijd satellietnetwerk en controleert met X een van de grootste communicatieplatformen ter wereld. Staatshoofden en regeringsleiders zoeken zijn aandacht [1]. Oorlogen worden mee beïnvloed door infrastructuur die hij controleert [2].
Elon Musk doet me denken aan Hugo Drax, de schurk uit de Bond-film Moonraker (1979), met Michael Lonsdale als slechterik. Drax wilde de bestaande beschaving uitmoorden en vervangen door een nieuwe, zorgvuldig geselecteerde grote groep mensen die vanuit de ruimte opnieuw zou beginnen. Reden: de mensheid was slecht en verdorven geworden.
Ook Musk heeft een missie. Volgens hem moet de mensheid een multiplanetaire soort worden. De aarde is immers te kwetsbaar geworden. Kernoorlogen, pandemieën, supervulkanen, asteroïde-inslagen en uiteindelijk zelfs de zon bedreigen op lange termijn het voortbestaan van onze beschaving. Daarom moet de ruimte dienen als een verzekering voor het voortbestaan van de menselijke soort, te beginnen bij Mars [3].
Het verschil tussen beiden is uiteraard aanzienlijk: Drax wilde de mensheid redden door haar te vervangen; Musk wil haar redden door haar woongebied uit te breiden naar de ruimte.
Drax en Musk denken in termen van de eeuwigheid en de mensheid
Wat Drax en Musk gemeen hebben is dat zij niet in jaren denken, maar in eeuwen. Minstens. En hun horizon is niet een stad, een land of zelfs een continent, maar de volledige planeet en uiteindelijk de mensheid. Dat onderscheidt hen van de meeste politici. Die denken in legislaturen, uitzonderlijk in decennia, en blijven meestal binnen de grenzen van hun land kijken, zelfs wanneer hun beleid internationale gevolgen heeft of wanneer ze ingebed zijn in supranationale organisaties zoals de NAVO, de VN of de Europese Unie.
Musk lijkt dus meer op een personage uit een Bond-film dan op een ondernemer. Zijn schaal is gewoon veel groter. Neem nu Starlink. Vandaag draaien al meer dan achtduizend satellieten van Musk rond de aarde. Dat alleen al was een generatie geleden nauwelijks voorstelbaar. Intussen heeft SpaceX plannen ingediend voor een constellatie die op termijn kan oplopen tot één miljoen Starlink-satellieten die gebruik gaan worden voornamelijk om vanuit de ruimte AI-computing mogelijk te maken op basis van zonne-energie [4]. Dat tart alle verbeelding.
Ik vind dat tegelijkertijd visionair én ongemakkelijk. Het is vooral de schaal die me huiverig maakt. De vraag die mij bezig houdt is: Liggen daar onze prioriteiten? Willen wij dit? En met ‘wij’ bedoel ik niet ik, de investeerders, de Belgen, Europeanen of Amerikanen, maar de mensheid als geheel.
Het geweld van de utopie
De Brits-Joodse filosoof Isaiah Berlin (1909-1997) waarschuwde voor wat hij de ‘verlossers van de mensheid’ noemde. Daarmee bedoelde hij niet noodzakelijk slechte mensen. Vaak zijn het visionairen die oprecht geloven dat zij een betere toekomst dichterbij kunnen brengen. Het gevaar schuilt precies in hun overtuiging. Wie meent te weten wat goed is voor de mensheid als geheel, loopt het risico andere waarden en andere mensen ondergeschikt te maken aan dat hogere doel.
Volgens Berlin bestaat er echter geen perfecte samenleving waarin alle menselijke verlangens en idealen harmonieus samenvallen. En inderdaad, vrijheid, gelijkheid en solidariteit kunnen elkaar versterken, maar botsen ook geregeld met elkaar. En een samenleving is nooit af [5].
Politiek bestaat daarom niet uit het realiseren van één groot plan, maar uit het voortdurend zoeken naar een werkbaar evenwicht tussen verschillende, soms tegenstrijdige opvattingen over wat een goed leven en een rechtvaardige samenleving zijn.
Of Musk gelijk heeft is hier niet relevant
Daarom hield Berlin van Kants beroemde beeld van het ‘kromme hout’. Uit het kromme hout waaruit de mens gemaakt is, kan nooit iets volmaakt recht worden getimmerd. Wie dat toch probeert, eindigt vaak met het geweld van de utopie. Niet omdat zijn bedoelingen slecht zijn, maar omdat hij de menselijke onvolmaaktheid vergeet [6].
Misschien heeft Musk gelijk. Misschien is het verstandig om niet alle eieren van de mensheid in één planetaire mand te leggen. Ik weet het niet. Maar dat is hier niet relevant. Ik vraag me iets anders af. Wat gebeurt er wanneer één visie op de toekomst gepaard gaat met een uitzonderlijke concentratie van macht? Wat gebeurt er wanneer één individu tegelijk beschikt over enorme financiële middelen, wereldwijde communicatiemiddelen, technologische infrastructuur en rechtstreekse toegang tot politieke leiders? En daardoor zijn visie kan doordrukken.
Zoals ruimtevaartonderzoeker Angelo Vermeulen het formuleerde: willen we de toekomst van de mensheid laten bepalen door een handvol rijke individuen die op eigen gezag beslissen welke richting onze beschaving moet uitgaan? (Terzake, 11 juni 2026). Vermeulen raakt daarmee volgens mij een belangrijk thema aan: wie beslist wat? [7].
Bond, Hobbes en Montesquieu
Wat moeten we doen wanneer één individu over zoveel macht beschikt dat hij zich nauwelijks nog iets hoeft aan te trekken van regeringen, parlementen of burgers waardoor hij als een potentieel gevaar kan worden gezien? In een Bondfilm is het antwoord eenvoudig: MI6 stuurt een geheim agent – James Bond – die de schurk uitschakelt. Maar dat is cinema, ongeloofwaardig maar een goede basis voor twee uren entertainment, matig in het geval van Moonraker.
De vraag is niet nieuw. De erkenning van de menselijke onvolmaaktheid en onvoltooidheid heeft al in de 17-18de eeuw twee volledig verschillende visies voortgebracht: Hobbes (1588-1679) en Montesquieu (1689-1755).
Hobbes zocht veiligheid in de concentratie van macht. Zijn Leviathan was een sterke soeverein die orde garandeerde in ruil voor gehoorzaamheid. Alleen zo kon volgens hem een einde gemaakt worden aan de oorlog van allen tegen allen.
Montesquieu koos de tegenovergestelde weg. Voor hem was de vraag niet of machthebbers goede bedoelingen hadden. De vraag was hoe hun macht kon worden begrensd. Vrijheid ontstaat niet doordat mensen verstandig of deugdzaam zijn. Vrijheid ontstaat doordat macht wordt geconfronteerd met tegenmacht. Daarom werden parlementen, rechtbanken en regeringen van elkaar gescheiden, de trias politica. Daarom ontstonden checks and balances. Niet vertrouwen, maar begrenzing werd het fundament van vrijheid.
De moderne democratische rechtsstaat is in grote mate gebaseerd op Montesquieu en niet op Hobbes. Ze ontstond uit het besef dat macht altijd begrensd moet worden: geen absolute koning, geen absolute kerk, geen absolute partij, geen absolute meerderheid en vandaag moeten we op zoek naar een oplossing voor: geen absolute miljardair [8].
Montesquieu leerde ons hoe politieke macht moest worden begrensd. Nu staan we voor een nieuwe opdracht: hoe begrenzen we private macht wanneer zij een geopolitieke schaal bereikt?
Macht zoals die van Musk wordt vaak verdedigd door te wijzen op zijn verdienste. Hij heeft zijn positie niet zomaar geërfd, zo luidt het argument. Hij heeft ze verworven door talent, ondernemerschap, risico en innovatie.
Zelfs als dat waar is, blijft de politieke vraag overeind. Verdiende macht blijft immers macht. En macht wordt niet minder problematisch omdat ze op eigen kracht is verworven. De vraag is dus niet waar macht vandaan komt, maar vooral wat ze kan doen. Hoe groot wordt ze? Wie controleert haar? Wie kan haar tegenspreken?
Daar komt Montesquieu opnieuw om de hoek kijken. Hij leerde ons hoe politieke macht begrensd kon worden. Maar hij dacht nog in een wereld waarin macht vooral verbonden was met staten. Vandaag ligt dat anders. Ondernemingen, financiële markten, communicatieplatformen en digitale infrastructuren bewegen zich over grenzen heen alsof die nauwelijks nog bestaan. Sommige bedrijven raken het leven van miljarden mensen tegelijk.
De macht is mondiaal geworden. De tegenmacht nog niet.
Daar wringt het. Dergelijke macht is mondiaal geworden, maar onze politieke en democratische instrumenten zijn grotendeels nationaal gebleven. Een parlement vergadert binnen grenzen. Een rechtbank spreekt recht binnen grenzen. Een regering bestuurt binnen grenzen. Maar de macht die zij zouden moeten controleren, trekt zich van die grenzen steeds minder aan. Zelfs de meeste supranationale instellingen vertrekken uiteindelijk nog altijd van staten als hun fundamentele bouwsteen. Hun legitimiteit, vertegenwoordiging en besluitvorming lopen meestal via nationale regeringen en nationale belangen. Musk's macht globaliseert sneller dan de politieke instellingen.
De uitdaging van deze eeuw bestaat daarom niet alleen uit het begrenzen van macht. Zij bestaat ook uit het organiseren van tegenmacht op de mondiale schaal waarop die macht nu verschijnt.
Democratie als tegenmacht
Wat mij bij Musk intrigeert, is niet zozeer of hij goede of slechte bedoelingen heeft. Het kan zijn dat hij oprecht meent dat hij de mensheid vooruithelpt. En die honderdduizenden satellieten kunnen uiteindelijk zelfs een uitstekend idee blijken. Maar precies daarom stel ik geen technologische of ethische vraag, maar een politieke: wat doen we wanneer iemand met een groot idee ook over een macht beschikt die te groot wordt — en dus gevaarlijk?
In een Bond-film is dat eenvoudig. Op het beslissende moment verschijnt James Bond. Twee uur later is ‘de messias’ verslagen en kan de wereld opgelucht ademhalen. Maar zo werkt de werkelijkheid niet. Er komt geen 007 om ons te redden van te veel macht. We hebben alleen het tragere, minder spectaculaire werk van democratie: wetten, parlementen, rechtbanken, vrije media, belastingen, mededingingsregels en burgers die machthebbers ter verantwoording roepen. Kortom, onze instituten.
In een democratie berust de politieke macht uiteindelijk bij de burgers, rechtstreeks of via hun vertegenwoordigers. Maar democratie gaat in de eerste plaats niet over het kiezen van de beste leiders. Zij is vooral een methode om macht zichtbaar, betwistbaar en begrensbaar te maken. Haar kernvraag luidt niet: wie moet regeren? maar: hoe zorgen we ervoor dat niemand onbeperkt kan regeren?
Democratie is de 007 van de werkelijkheid
Daarom noem ik democratie onze 007 van de werkelijkheid. Niet omdat zij heldhaftige reddingsoperaties uitvoert, maar omdat zij moet voorkomen dat iemand ooit zoveel macht verzamelt dat een reddingsoperatie nodig wordt. Waar Bond de schurk uitschakelt nadat hij te machtig is geworden, probeert de democratische rechtsstaat te verhinderen dat iemand überhaupt te machtig wordt [9].
De uitdaging is dus om op wereldschaal een democratische tegenmacht te ontplooien voor machten die steeds vaker op wereldschaal opereren. Europa kan en moet daar een rol in spelen. Dat is zij verschuldigd aan haar eigen geschiedenis van macht en machtsbeperking. Dat is voer voor een latere bijdrage. Maar de Europese schaal zal nog te klein blijken.
Macht moet zichtbaar, betwistbaar en begrensd blijven. Dat is uiteindelijk de les van Montesquieu. Een les die vandaag actueler is dan in de achttiende eeuw. Want de macht die vandaag om begrenzing vraagt, heeft een omvang aangenomen die vroeger alleen staten konden bereiken, en die hun reikwijdte inmiddels zelfs overschrijdt.
Nog even dit
[1] Musk had tijdens Trumps eerste presidentschap nog geregeld ruzie met hem, maar vanaf 2022 schoof hij steeds duidelijker op naar diens kamp. Hij werd niet zomaar een ondernemer met politieke meningen, maar een invloedrijke stem in het bredere conservatieve milieu.
Wat mij vooral treft, is zijn aantrekkingskracht. Musk spreekt met Volodimir Zelenski over Starlink in Oekraïne, ontmoet Giorgia Meloni en Benjamin Netanyahu. Dat maakt zijn positie zo uitzonderlijk. Presidenten, premiers en ministers spreken met hem over oorlog, communicatie-infrastructuur, ruimtevaart en artificiële intelligentie. Niet omdat hij ergens verkozen is of een land vertegenwoordigt, maar omdat hij technologieën controleert die voor staten steeds belangrijker worden. Dat is precies wat hem tot een geopolitieke speler maakt.
[2] De oorlog in Oekraïne toont dat scherp. Via Starlink leverde SpaceX cruciale communicatie-infrastructuur aan het Oekraïense leger. Maar de beschikbaarheid van dat netwerk bleef uiteindelijk afhankelijk van beslissingen van Musk en zijn bedrijf. Daardoor kreeg één private ondernemer invloed op de operationele mogelijkheden van een land in oorlog. Dat maakt zichtbaar hoe macht vandaag verschuift van staten naar mondiale technologiebedrijven. Zie: New York Times, 8 sept. 2023
[3] Zie onder meer het interessante artikel van Steven Muegge and Ewan Reid, “Elon Musk and SpaceX: A Case Study of Entrepreneuring as Emancipation”, in: Technology Innovation Management Review, August 2019, p. 18-29. Download de PDF.
[4] SpaceX seeks FCC nod for solar-powered satellite data centers for AI, Reuters, January 31, 2026
Voor alle duidelijkheid: ik geloof zelf niet zonder meer in Musks grote, filantropische missie. De beursgang van SpaceX lijkt mij in de eerste plaats niet bedoeld om raketten te bouwen of satellieten te lanceren, maar om Musk een ruimere financiële basis te geven voor zijn commerciële AI-ambities. Ook de meeste investeerders in SpaceX zijn vermoedelijk niet door filantropie gedreven, maar door de verwachting van toekomstige megawinsten. Lees over alle aspecten van SpaceX en de beursgang meer in het dossier in De Tijd
Precies daarom blijft het punt overeind: de vraag is hier niet of de intenties goed of slecht zijn. De vraag is hoeveel macht één private speler kan verzamelen, en wie die macht begrenst.
[5] Berlin gebruikt dit beeld van de onvolmaaktheid omdat de mens volgens hem nooit volledig rationeel, harmonieus of perfect zal worden. Zijn kritiek op utopische projecten is precies dat zij denken alle menselijke tegenstellingen te kunnen opheffen.
De mens is niet alleen onvolmaakt. Hij is ook onvoltooid. Hij heeft geen vooraf vastgelegde plaats of bestemming; hij wordt zichzelf in de loop van zijn leven. Juist daarom zijn vrijheid, opvoeding en cultuur noodzakelijk. En juist daarom moet ook de samenleving zelf open blijven voor verandering en groei.
Democratie houdt rekening met beide: met de onvolmaaktheid én met de onvoltooidheid van de mens. Zij laat ruimte voor groei, en wil tegelijk voorkomen dat iemand denkt het definitieve antwoord gevonden te hebben. De mens heeft geen definitieve ‘vorm’. Daarom moet ook de politieke orde open blijven.
Kortom, Musk confronteert ons met de vraag over de feilbaarheid van de visionair. Niet omdat zijn bedoelingen slecht zouden zijn, maar omdat hij vergeet dat de mens tegelijk onvolmaakt én onvoltooid is.
Zie hierover ook in Het Verzet onder meer:
Recht op onvoltooidheid over Pico della Mirandola
Over fragmenten en scherven over de onvoltooidheid
Het dictum van Feynman over de feilbaarheid van experten
En ook het dubbelartikel over Mensenrechten, met name het tweede deel: I love people's faces.
[6] Isaiah Berlin, Het kromme hout waaruit de mens is gemaakt, 1994, Kok Agora / Pelckmans, 9789028920651
[7] Zie in dit verband ook de discussie over de Gates Foundation, een van de invloedrijkste private spelers in mondiale gezondheid en ontwikkeling. De stichting besteedde in 2024 ruim 8 miljard dollar aan programma’s rond onder meer mondiale gezondheid, ontwikkeling en gendergelijkheid, en beïnvloedt daarmee mee de internationale agenda. Ook hier weer de vraag; Willen we dat? Wie beslist? En waarom? Waar willen we als mensheid naar toe? Misschien willen we eerst de armoede uitbannen, om maar iets te zeggen.
[8] Een voorbeeld: om concentratie van macht gebaseerd op ‘geld’ tegen te gaan, verdedigt filosofe Ingrid Robeyns het limitarisme: het idee dat er een bovengrens mag bestaan aan individuele rijkdom. Niet omdat rijke mensen noodzakelijk slechte mensen zijn, maar omdat extreme rijkdom zich gemakkelijk vertaalt in politieke, culturele en maatschappelijke macht. Grote rijkdom is bovendien nooit louter een individuele prestatie: zij ontstaat binnen een samenleving die onderwijs, infrastructuur, kennis en rechtszekerheid voortbrengt. Zie over limitarisme: “Moeder, waarom werken wij? 4. De vriendelijke samenleving”, in: Het Verzet, 19 jan. 2023.
[9] De journalist Oliver Bullough beschrijft in Moneyland (2018) hoe grote vermogens zich steeds gemakkelijker aan nationale democratische controle onttrekken. Zijn analyse van mondiaal kapitaal vertrekt vanuit dezelfde spanning die in dit artikel wordt besproken: economische macht opereert steeds vaker grensoverschrijdend, terwijl politieke controle grotendeels nationaal georganiseerd blijft.
Oliver Bullough, Moneyland. Een zoektocht naar het verborgen geld van de superrijken en de multinationals, 2019, Thomas Rap, 9789400402973
